سهشنبه, 28 بهمن 1404
در کارگاه آموزشی مدیریت یکپارچه سد، مخزن و نیروگاه در شرایط خشکسالی مطرح شد:
به گزارش خبرنگار شبکه خبری آب ایران، فرهاد ایمانشعار در کارگاه آموزشی مدیریت یکپارچه سد، مخزن و نیروگاه در شرایط خشکسالی که به همت کمیته بهرهبرداری مخازن و نیروگاه IRCOLD و با همکاری امور اجتماعی و روابط عمومی شرکت مدیریت منابع آب ایران برگزار شد، با تأکید بر لزوم تغییر زاویه نگاه به پدیده خشکسالی، دیدگاه خود را در سه بخش فرصتهای سازهای و مهندسی، فرصتهای مهندسی کشاورزی و فرصتهای اجتماعی-فرهنگی تشریح کرد.
خشکسالی و خشکی دو مقوله متفاوت هستند
ایمانشعار در ابتدای سخنان خود با تمایز قائل شدن میان دو مفهوم «خشکی» و «خشکسالی» اظهار داشت: خشکی یک ویژگی اقلیمی دائمی است، اما خشکسالی پدیدهای برگشتپذیر در اقلیم است که در تمام دنیا از جمله کشورهایی مانند هندوستان، انگلستان و اندونزی نیز رخ میدهد. نکته مهم این است که خشکسالی قابل پیشگیری نیست و دست ما در وقوع آن نیست.
وی با اشاره به فقدان تعریف واحدی از خشکسالی در ایران افزود: ما هنوز تعریف یکپارچه و مورد توافق مشترک جوامع علمی، دانشگاهی و دستگاههای اجرایی مانند وزارت جهاد کشاورزی و وزارت نیرو از خشکسالی در ایران نداریم.
فرصتهای سازهای و مهندسی در شرایط خشکسالی
سرپرست حوضه آبریز رودخانه ارومیه با بیان اینکه کاهش تراز آب در مخازن سدها در شرایط خشکسالی، امکان دسترسی به نقاطی را فراهم میکند که دههها زیر آب پنهان بودهاند، گفت: سد بوکان با قدمتی بیش از ۶۰ سال، سال گذشته به تراز و حجمی رسید که در سابقه بهرهبرداری ۶۰ ساله خود ندیده بود. از حجم ۷۸۳ میلیون مترمکعبی، تنها ۳۰ میلیون مترمکعب آب باقی مانده بود. شاید این موضوع از نظر منابع آبی بسیار نگرانکننده باشد، اما از منظر فرصتهای مهندسی، شرایطی را فراهم کرد که طی ۶۰ سال گذشته بیسابقه بود.
وی در ادامه به تشریح این فرصتها پرداخت و توضیح داد: در شرایط خشکسالی میتوان بازرسیهای تکمیلی از محدوده بالادست مخزن، تکیهگاهها و بدنه سد انجام داد و فروچالهها، محلهای فرار آب، ترکها و پدیدههای زمینشناختی را که سالها از دید پنهان بودهاند، شناسایی کرد.
ایمانشعار با اشاره به اهمیت بررسی وضعیت ریپرپ یا همان سنگچین بالادست سد، گفت: میتوان فرسایش، جابجایی یا تخریب احتمالی این پوشش حفاظتی را در شرایط کمآبی ارزیابی کرد.
وی همچنین به امکان بازرسی دقیق دهانههای آبگیر و سازههای وابسته اشاره کرد و افزود: در این شرایط میتوان وضعیت فرسایش، خوردگی، جوشها و تجمع آشغال در محدوده آبگیرها و آشغالگیرها را بررسی کرد.
سرپرست حوضه آبریز رودخانه ارومیه یکی دیگر از فرصتهای مهم در شرایط خشکسالی را امکان بررسی وضعیت زهکشها و انسداد احتمالی آنها دانست و خاطرنشان کرد: میتوان عملکرد زهکشهای بدنه سد را به دقت ارزیابی کرد.
وی همچنین به امکان انجام مانور خشک دریچهها و تجهیزات هیدرومکانیکال اشاره کرد و توضیح داد: در این شرایط میتوان تست و بازدید کامل دریچههای اضطراری و سرویس را انجام داد و حتی واشرها و قطعات را بدون نگرانی از وجود هد آب بالادست تعویض کرد.
ایمانشعار با تأکید بر اهمیت بررسی پروفیل طولی نهشتههای رسوبی، به موضوع لایروبی ارزانقیمت در شرایط خشکسالی پرداخت و تصریح کرد: اگر بخواهیم لایروبی دهانه آبگیر در شرایط عادی انجام دهیم، هزینه هر مترمکعب بین ۹ تا ۱۲.۵ دلار است. اما در شرایط خشکسالی و خالی شدن مخزن، با یک لودر ساده میتوان این رسوبات را با هزینه ناچیز برداشت کرد.
وی با اشاره به اینکه هیچ سدی در دنیا آببند کامل نیست و نشت مجاز در طراحیها لحاظ میشود، گفت: در شرایط عادی برای تزریق در اعماق، فشار زیادی نیاز است که میتواند لایههای سنگی نازک را بشکند. اما وقتی هد آب ۵۰ متری پشت سد وجود ندارد، میتوان عملیات تزریق تکمیلی را با خیال راحت انجام داد.
ایمانشعار با اشاره به اینکه برخی منحنیهای حجم-ارتفاع مخازن با عکسهای هوایی ۳۰ تا ۴۰ سال پیش تهیه شده و دقیق نیستند، افزود: وقتی مخزن خالی است، به راحتی میتوان با نقشهبرداری سطحی، منحنی ارتفاع را تهیه یا بهروزرسانی کرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حادثهای که منجر به شکستن قایق و آسیب دیدن یکی از همکاران در اثر برخورد با تپهماهور رسوبی شد، گفت: با نصب پرچم و میله بر روی این عوارض در زمان خشکسالی، میتوان مسیرهای ایمن را برای تردد قایقها در زمان آبگیری مشخص کرد.
فرصتهای مهندسی کشاورزی در بستر خشکسالی
ایمانشعار با اشاره به اینکه بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب کشور است، گفت: خشکسالی ما را مجبور میکند یا به عبارتی صاحب فرصت میکند تا به طور جدی به سراغ مباحثی مانند نوبتبندی کشت، اصلاح الگوی کشت، جایگزینی محصولات پرآبطلب با محصولات کمآب و دارای صرفه اقتصادی برویم.
وی ترویج استفاده از پساب برای مصارف مجاز، توسعه کشتهای گلخانهای و هیدروپونیک، و انجام تحقیقات برای تولید بذر و گونههای مقاوم به کمآبی را از دیگر فرصتهای پیشرو در شرایط خشکسالی برشمرد. سرپرست حوضه آبریز رودخانه ارومیه همچنین به تجربههای بینالمللی در این زمینه اشاره کرد و گفت که در برخی مناطق، گیاهان مهاجم مقاوم به کمآبی رشد کردهاند که پس از بررسی، مشخص شده دارای خواص دارویی هستند و این خود میتواند یک فرصت اقتصادی جدید ایجاد کند.
فرصتهای اجتماعی و فرهنگی در شرایط کمآبی
سرپرست حوضه آبریز رودخانه ارومیه در بخش پایانی سخنان خود به ابعاد اجتماعی این پدیده پرداخت و خاطرنشان کرد: خشکسالی میتواند محملی برای تقویت ارزشهای بومی و سنتی و احیای تجارب و درسآموختههای گذشتگان در تطبیق با کمآبی باشد.
وی با بیان اینکه تصاویر سد کرج برای مردم ایران خاطرهانگیز است، گفت که خشکسالی میتواند بستری برای ارتقای فرهنگ صرفهجویی و تولید محتوای هنری و رسانهای برای افزایش آگاهی عمومی فراهم کند.
ایمانشعار همچنین به امکان تکمیل مطالعات مربوط به آثار باستانی حوزه آب، تقویت همبستگی اجتماعی، و بازنگری در الگوی پراکنش جمعیتی و پیشبینی روند مهاجرتهای آتی به عنوان دیگر فرصتهای اجتماعی و فرهنگی ناشی از خشکسالی اشاره کرد.
ایمانشعار در پایان با تأکید بر دو ویژگی مهم خشکسالی یعنی «برگشتپذیری» و «غیرقابل پیشگیری بودن»، به سریهای زمانی خشکسالی در ایران اشاره کرد و گفت: بررسیها نشان میدهد خشکسالیها در ایران تقریباً روند ۱۱ ساله دارند، اما آثار و تبعات آن محدود به این دوره نیست و فشار وارد شده بر منابع آب زیرزمینی و ذخایر مخازن، تا سالها پس از پایان خشکسالی نیز ادامه مییابد. این درسآموخته مهمی است که باید در مدیریت منابع آب مد نظر قرار گیرد.
وی در پایان از همکاران خود خواست تا همزمان با مدیریت بحران خشکسالی، نگاه ویژهای نیز به فرصتهای ایجادشده در این شرایط داشته باشند و کارگروهی برای بهرهگیری از این فرصتها تشکیل شود.
ادامه