به یاد استاد جواد صفی‌نژاد؛

به گزارش خبرنگار شبکه خبری آب ایران، روز دوم دی ماه یک خبر تلخ، جامعه علمی، فرهنگی و آب‌شناسی ایران را در اندوه فرو برد. استاد «جواد صفی‌نژاد»، انسان‌شناس و جغرافی‌دان برجسته‌ای بود که بخش مهمی از عمر علمی خود را صرف پژوهش درباره اقوام، عشایر و نظام‌های سنتی بهره‌برداری از منابع آب، به‌ویژه قنات کرد.

نام او بیش از هر چیز با احیای علمی و مستندسازی «کاریز» در ایران گره خورده است؛ میراثی که قرن‌ها حیات در سرزمین کم‌آب ایران را ممکن ساخته است. 

از ری تا قنات؛ کارنامه علمی استاد جواد صفی‌نژاد

جواد صفی‌نژاد در سال ۱۳۰۸ در شهر ری متولد شد. وی مدرک کارشناسی خود را در رشته تاریخ و جغرافیا از دانشگاه تهران و مدرک کارشناسی ارشد را نیز از همان دانشگاه در رشته علوم اجتماعی، با ارائه پایان‌نامه‌ای درباره اماکن مقدسه شهر ری، دریافت کرد.

صفی‌نژاد از سال ۱۳۳۷ همکاری خود را با مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران آغاز کرد و در این مؤسسه، همچنین در دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و دانشگاه علامه طباطبایی به تدریس پرداخت.

برخی از آثار تألیفی و پژوهشی او عبارت‌اند از: «واژه‌نامه قنات»، «اسناد بنه‌ها»، «نظام‌های آبیاری سنتی در ایران»، «شاهنامه‌های چاپ سنگی»، «معرفی کتب چاپی جغرافیایی و جغرافی‌دانان دوره قاجار» و «جامعه‌شناسی ایالت و عشایر ایران».

از فعالیت‌های علمی استاد صفی‌نژاد در طول این سال‌ها می‌توان به مطالعات میدانی در میان ترکمن‌ها و شاهسون‌ها، پژوهش در مناطقی از کهگیلویه و بویراحمد، بررسی سبزی‌کاری و سبزی‌کاران شهر ری، مطالعه پیشینه جغرافیایی و تاریخی شمال خراسان، انجام مونوگرافی‌های متعدد و پژوهش درباره موضوعاتی چون قنات، بنه، نظام‌های زراعی، نظام‌های آبیاری و اسناد عشایری در ایران اشاره کرد.

کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن»؛ حاصل پنجاه سال پژوهش استاد صفی‌نژاد

یکی از آثاری که به قلم استاد صفی‌نژاد پژوهشگر پیشکسوت حوزه آب و قنات مدون شد، کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن» است که در ۸۳۸ صفحه توسط انتشارات پویه مهر اشراق در تابستان ۱۳۹۶ منتشر شد. این اثر حاصل پنج دهه تحقیق میدانی و مطالعات تاریخی مؤلف درباره‌ سازه‌های آبی سنتی ایران است و با حمایت مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی و شرکت مدیریت منابع آب ایران به چاپ رسید.

تمدن کاریزی؛ میراث هوشمند ایرانیان در مدیریت پایدار آب

ایران از دیرباز به‌عنوان یکی از خاستگاه‌های اصلی دانش و هنر قنات‌سازی شناخته شده است. قنات‌ها به‌عنوان سامانه‌ای هوشمند مبتنی بر نیروی جاذبه، امکان دسترسی به آب‌های زیرزمینی را در سرزمین‌های خشک و نیمه‌خشک فراهم کرده و بستر شکل‌گیری و پایداری زندگی انسانی را در این نواحی مهیا ساخته‌اند. بسیاری از مناطق ایران و حتی بخش‌هایی از جهان که فاقد چشمه‌های طبیعی و جریان‌های سطحی دائمی بوده‌اند، تداوم حیات خود را مدیون این شیوه کهن تأمین آب هستند.

شکل‌گیری نخستین سکونتگاه‌ها در این سرزمین‌ها به وجود قنات‌ها وابسته بوده و در ادامه، بقای شهرها نیز در گرو عملکرد پایدار آن‌ها قرار داشته است. فرایندهای طراحی، حفر، نگهداری و بهره‌برداری از قنات‌ها، به تدریج نظام‌های مدیریتی پیچیده‌ای در حوزه آب پدید آورده که در گذر زمان به شکل‌گیری نوعی تمدن مبتنی بر قنات انجامیده است؛ تمدنی که از آن با عنوان «تمدن کاریزی» یاد می‌شود.

قنات؛ کالبد، تاریخ و دانش بومی آب در ایران

کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن» در دو بخش اصلی جمع‌آوری باران و جایگاه آن و قنات؛ تعریف، پیکره، تاریخ تنظیم شده است. این کتاب ریشه این تمدن، یعنی قنات، را به‌صورت جامع و همه‌جانبه بررسی کرده و زیربنا و بستری مناسب برای پژوهشگران حوزه قنات و سازه‌های وابسته به آن فراهم آورده است. در این کتاب، ابعاد گوناگون قنات از جغرافیا و تاریخ آن گرفته تا فناوری‌های حفاری، نظام‌های مرتبط با حفـر، بهره‌برداری و مدیریت قنات، پیکره قنات و سازه‌های وابسته به آن بررسی شده است.

همچنین موضوعاتی چون تغذیه مقنیان و محل زندگی آنان، سنجش زمان و اندازه‌گیری آب‌دهی قنات، نفقه و حقابه، شیوه‌های آبیاری در مناطق خشک و نیمه‌خشک و کشاورزی متناسب با این نواحی از دیگر مباحثی است که در این اثر مورد توجه قرار گرفته است.

این اثر نه‌تنها به توصیف فنی قنات‌ها می‌پردازد، بلکه جایگاه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این سیستم آبیاری کهن را در تاریخ ایران بررسی می‌کند و به‌عنوان «دایره‌المعارف کامل قنات» شناخته می‌شود.

درخشش ملی «کاریز در ایران»؛ برگزیده جشنواره فارابی و کتاب سال ایران

گفتنی است، کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن» موفق شده است دو جایزه معتبر ملی را از آن خود کند. این کتاب علاوه بر اینکه به عنوان برگزیده اول گروه تاریخ، جغرافیا و باستان‌شناسی جشنواره بین‌المللی فارابی انتخاب و لوح تقدیر رئیس‌جمهور توسط دکتر اسحاق جهانگیری به استاد صفی‌نژاد اهدا شد، در سال ۹۷ نیز به عنوان «کتاب سال جمهوری اسلامی ایران» در بخش هنر، معماری و شهرسازی از میان ۲۶۰ اثر ارزیابی‌شده، برگزیده شد و در مراسمی با حضور مدیرعامل وقت شرکت مدیریت منابع آب ایران، توسط ریاست جمهور لوح تقدیر به استاد اهدا شد.

«آب‌آوران»، قهرمانان گمنام حیات از نگاه استاد صفی‌نژاد

استاد صفی‌نژاد در بیانی ماندگار با ستایش جایگاه مقنیان یا به گفته او «آب‌آوران» می‌نویسد: «نان و آب زیربنا و پایه زندگی و زنده ماندن هر فرد انسانی است. اگر نان نباشد می‌توان با فرآورده‌های دیگری هم رفع گرسنگی کرد، اما اگر آب نباشد چه چیزی می‌تواند جایگزین آب گردد؟ هیچ چیز. این گروه مقنیان، آب‌آورانی هستند که با زحمت بی‌پایان آب را به ارمغان می‌آورند. بهتر است به جای واژه «مقنی» آنها را «آب‌آور» بنامیم.»

انتشار کتاب «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن» و کسب افتخارات ملی، یادآور اهمیت حفظ و معرفی دانش بومی ایرانیان در مدیریت آب است. درگذشت استاد صفی‌نژاد پایان یک عمر تلاش علمی را رقم زد، اما اثر مکتوب او چراغی فراروی محققان، دانشجویان و دوستداران میراث فرهنگی ایران خواهد بود.

یادش گرامی و راهش پررهرو باد.