مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی:

به گزارش خبرنگار شبکه خبری آب ایران، زهرا سلطانی، مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی در نشست تخصصی استادان علوم اجتماعی با مسئولان صنعت آب و وزارت نیرو که به منظور هم‌افزایی برای حل مسائل بخش آب کشور امروز در شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور برگزار شد، در تشریح وضعیت منابع آب کشور اظهار کرد: ایران از نظر دانش فنی و مهندسی در حوزه‌هایی مانند سدسازی و توسعه شبکه‌های آبیاری و زهکشی، ظرفیت قابل توجهی دارد؛ دانشی که بخش مهمی از آن با ابتکار عمل مهندسان ایرانی و در شرایط محدودیت‌های مالی و تحریمی شکل گرفته است.

وی افزود: با این حال، پرسش مهم این است که چرا با وجود چنین دانش مهندسی پیچیده و گسترده‌ای، نگرانی نسبت به وضعیت آب در جامعه تا این اندازه پررنگ شده است. برای پاسخ به این پرسش باید در کنار ابعاد فنی، به نیروهای محرکی که فشار بر منابع آب را افزایش داده و پیامدهای اجتماعی ایجاد کرده‌اند نیز توجه کرد.

سلطانی با اشاره به شاخص مصرف منابع آب تجدیدپذیر ادامه داد: بر اساس این شاخص، بیش از ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور مصرف می‌شود و این وضعیت به‌ویژه در سال‌هایی که امکان تجدیدپذیری منابع کاهش می‌یابد، فشار مضاعفی بر منابع آب وارد می‌کند.

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی، پیامدهای این فشار را در کاهش خدمات اکوسیستمی منابع آب از جمله خشک‌شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها و افت آبخوان‌ها قابل مشاهده دانست و گفت: این پیامدها امروز بیش از گذشته در تجربه روزمره مردم و نگرانی‌های اجتماعی درباره آب نمود پیدا کرده است.

وی تغییر الگوی بارش را یکی از مهم‌ترین نیروهای محرک مؤثر بر وضعیت منابع آب عنوان کرد و افزود: ایران به‌طور کلی در کشوری زندگی می‌کند که میانگین بارش آن حدود یک‌سوم میانگین جهانی است و تغییرات الگوی بارش طی سال‌های اخیر نیز این شرایط را پیچیده‌تر کرده است.

سلطانی همچنین با اشاره به روند افزایشی دما و تبخیر گفت: افزایش دما و تبخیر، هم از نظر کاهش منابع قابل دسترس آب و هم از جهت افزایش نیازهای آبی، فشار بیشتری بر منابع کشور وارد می‌کند و ضرورت توجه همزمان به ابعاد فنی و اجتماعی مدیریت آب را افزایش می‌دهد.

وی تأکید کرد: در کنار دانش فنی و مهندسی، باید دانش اجتماعی، میانجی‌گری و گفت‌وگو با جامعه نیز به‌عنوان بخشی از ظرفیت مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که بخش مهمی از مسائل امروز آب، در نقطه اتصال میان منابع طبیعی، تصمیم‌های مدیریتی و جامعه شکل می‌گیرد.

تغییر الگوی بارش و فشارهای جمعیتی، منابع آب کشور را تحت تأثیر قرار داده است

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی، با اشاره به تغییر الگوی بارش در کشور اظهار کرد: در سال‌های گذشته، سهم بارش‌های برفی در تأمین و تجدیدپذیری منابع آب بیشتر بود، اما به‌تدریج ماهیت بارش‌ها تغییر کرده و سهم بارش‌های برفی کاهش یافته است. همچنین بارش‌ها در موارد بیشتری به شکل مقطعی و سیلابی رخ می‌دهند که این موضوع نیز بر امکان تجدیدپذیری و ذخیره منابع آب اثرگذار است.

وی افزود: در کنار تغییرات اقلیمی، پویایی‌های جمعیتی نیز طی یک سده اخیر فشار قابل توجهی بر منابع آب وارد کرده است. رشد جمعیت، همراه با مهاجرت و تمرکز جمعیت در مناطق مرکزی کشور، در شرایطی رخ داده که بسیاری از این مناطق به‌صورت سنتی با محدودیت منابع آب مواجه بوده‌اند.

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی ادامه داد: یکی از مسائل مهمی که امروز در وزارت نیرو با آن مواجه هستیم، تناسب الگوهای توسعه با ظرفیت‌های مناطق مختلف کشور است. در بسیاری از موارد، استان‌ها به‌طور همزمان به دنبال توسعه بخش‌های مختلف صنعت، کشاورزی و استقرار مراکز جمعیتی هستند و این روند، فشار بیشتری برای تأمین آب ایجاد می‌کند.

سلطانی با اشاره به وضعیت منابع آب سطحی گفت: حتی در سال آبی گذشته که در مجموع شرایط بارشی نسبت به سال‌های خشکسالی قبل بهتر بود، این بهبود در همه استان‌ها یکسان نبود. در برخی مناطق، به‌ویژه مناطق مرکزی کشور، میزان بارش همچنان پایین‌تر از میانگین بود و در نتیجه، وضعیت برخی سدها نیز همچنان نگران‌کننده باقی ماند.

وی افزود: در ارزیابی منابع آب باید توجه داشت که سال آبی از مهرماه آغاز می‌شود و تا پایان شهریور سال بعد ادامه دارد و بررسی وضعیت منابع در این بازه انجام می‌شود. تجربه یک سال با شرایط بارشی بهتر، لزوماً به معنای برطرف شدن فشارهای انباشته‌شده بر منابع آب نیست.

سلطانی با اشاره به وضعیت منابع آب زیرزمینی نیز اظهار کرد: همکاران حوزه حفاظت و بهره‌برداری سال‌هاست در قالب طرح‌های احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها برای مدیریت منابع آب زیرزمینی فعالیت می‌کنند، اما با وجود این تلاش‌ها، چالش‌های جدی همچنان وجود دارد.

وی با اشاره به وجود حدود ۴۸۱ هزار حلقه چاه مجاز در کشور گفت: بخشی از مجوزهای این چاه‌ها مربوط به چند دهه قبل و متناسب با شرایط گذشته است و اصلاح و مدیریت آنها نیز با چالش‌های حقوقی و اجرایی مواجه است. در کنار آن، تعداد چاه‌های غیرمجاز نیز حدود ۵۴۵ هزار حلقه برآورد می‌شود که البته حدود نیمی از آنها آبدهی قابل توجهی ندارند.

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی تأکید کرد: مسئله آب زیرزمینی به‌طور مستقیم با معیشت مردم پیوند خورده است و به همین دلیل مواجهه با این مسئله صرفاً یک اقدام فنی یا اجرایی نیست و نیازمند توجه جدی به ابعاد اجتماعی، اقتصادی و معیشتی آن است.

سلطانی خاطرنشان کرد: مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که برای مدیریت پایدار منابع آب، در کنار دانش فنی و مهندسی، باید شناخت دقیق‌تری از نیروهای محرک اجتماعی، جمعیتی و اقتصادی مؤثر بر مصرف آب و همچنین پیامدهای تصمیم‌های توسعه‌ای داشته باشیم.

مدیریت آب باید از افزایش ظرفیت تأمین به سمت بازسازی اعتماد و مشارکت اجتماعی حرکت کند

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی، با اشاره به تغییرات کاربری اراضی اظهار کرد: یکی از فشارهایی که شاید در گزارش‌های رسمی آب کمتر به چشم بیاید، تغییر کاربری برخی اراضی زراعی به باغی است؛ موضوعی که با افزایش سطح تولید محصولات باغی، نیاز به تأمین مستمر آب در طول سال را افزایش می‌دهد و فشار مضاعفی بر منابع آب وارد می‌کند.

وی افزود: آنچه امروز در قالب افت منابع آب زیرزمینی و پیامدهایی مانند فرونشست زمین و نگرانی درباره تأثیر آن بر مناطق مسکونی و تأسیسات زیربنایی مشاهده می‌کنیم، حاصل مجموعه‌ای از عوامل و نیروهای محرک است. در حوزه تأمین آب کشاورزی نیز کمبودهای سال‌های اخیر آثار و پیامدهای اجتماعی قابل توجهی به همراه داشته است.

سلطانی ادامه داد: خشک‌شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها، به‌ویژه منابع آبی که با هویت فرهنگی مناطق مختلف کشور پیوند خورده‌اند، از دیگر پیامدهای وضعیت موجود است. نمونه‌هایی مانند زاینده‌رود، دریاچه ارومیه و کارون نشان می‌دهد که مسائل آب می‌تواند از یک موضوع صرفاً فنی و محیط‌زیستی فراتر رفته و به موضوعی اجتماعی تبدیل شود و زمینه بروز مناقشات را فراهم کند.

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی همچنین با اشاره به مناقشات آبی فرامرزی گفت: تغییر الگوهای بارش در ایران و کشورهای همسایه و همزمانی آن با افزایش تقاضای آب ناشی از الگوهای توسعه، ظرفیت بروز مناقشات آبی فرامرزی را افزایش داده است و آثار این وضعیت در سال‌های اخیر ملموس‌تر شده است.

وی با بیان اینکه مناقشات آبی در داخل کشور نیز در برخی مناطق افزایش یافته است، اظهار کرد: در وزارت نیرو به این جمع‌بندی رسیده‌ایم که رویکرد سنتی مبتنی بر افزایش ظرفیت تأمین آب، به تنهایی پاسخگوی پیچیدگی مسائل امروز آب نیست و باید از این رویکرد عبور کرد.

سلطانی افزود: این تغییر نگاه را می‌توان در تحولات ساختاری حوزه مدیریت منابع آب طی یک دهه اخیر نیز مشاهده کرد؛ به‌گونه‌ای که در کنار ظرفیت‌های فنی و مهندسی، توجه به ابعاد اجتماعی و حضور کارشناسان اجتماعی در ساختارهای مرتبط نیز مورد توجه قرار گرفته است.

وی تأکید کرد: با وجود ایجاد این ظرفیت‌های ساختاری و قانونی، برای اینکه این تحول در عمل محقق شود، به همکاری و استفاده از ظرفیت‌های خارج از مجموعه، به‌ویژه نهاد علم و جامعه دانشگاهی، نیاز جدی داریم.

سلطانی با اشاره به پرسش‌های اساسی پیش‌روی مدیریت منابع آب گفت: دانش مهندسی و زیرساخت‌هایی مانند سامانه‌های آبرسانی و شبکه‌های آبیاری و زهکشی با هدف تأمین خیر عمومی ایجاد شده‌اند، اما امروز باید درباره این موضوع گفت‌وگو کنیم که خیر عمومی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به منابع آب دقیقاً چیست و چگونه می‌توان آن را محقق کرد.

وی بازسازی اعتماد عمومی، تضمین تخصیص عادلانه آب در شرایط تنش آبی، ایجاد وفاق اجتماعی درباره الگوهای مصرف و ایجاد تحول در بدنه فنی و نظام تصمیم‌گیری را از جمله مسائل مهم پیش‌روی مدیریت آب دانست و گفت: ارزیابی تأثیرات اجتماعی طرح‌ها و فراهم‌کردن امکان مشارکت ذی‌نفعان در سطوح مختلف مدیریت منابع آب نیز باید به‌صورت جدی دنبال شود.

مشاور مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران در امور اجتماعی در پایان خاطرنشان کرد: تفاهم‌نامه‌های همکاری با نهاد علم می‌تواند بستری برای شکل‌گیری این همکاری باشد. دعوت ما از جامعه علمی این است که در تحلیل مسائل پیچیده آب مشارکت کند و ظرفیت‌های ایجادشده در مجموعه مدیریت منابع آب نیز در اختیار این همکاری قرار گیرد تا بتوان برای مسائل موجود، راهکارهای عملی و مبتنی بر دانش پیدا کرد.