پنجشنبه, 29 مرداد 1405
به گزارش خبرنگار شبکه خبری آب ایران، فرزاد مافی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد، عضو کمیته ملی سدهای بزرگ و مشاور میراث فرهنگی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، در نشست «میراث آب ایران، راهکارهای کهن برای چالشهای نوین؛ مروری بر ظرفیتهای میراث فرهنگی در توسعه پایدار منابع آب» که به همت کمیته ملی سدهای بزرگ ایران، شرکت مدیریت منابع آب ایران و شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران و به میزبانی شرکت مدیریت منابع آب ایران برگزار شد، با اشاره به تجربه ۲۰ ساله خود در حوزه مطالعات میراث فرهنگی و گردشگری طرحهای آبی اظهار کرد: طی این سالها از نزدیک شاهد تلاشها و زحمات گستردهای بودهام که در حوزه طرحهای آبی، سدسازی و پروژههای انتقال آب انجام شده است.
وی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از انتقادهای مطرحشده درباره سدها و سدسازی، به مسائل غیرسازهای مربوط میشود، افزود: در بررسی انتقادهای مطرحشده، بهندرت با ایرادهای جدی در زمینه مباحث فنی، مهندسی، زمینشناسی و جانمایی مواجه میشویم و این موضوع نشان میدهد که توانمندی فنی کشور در حوزه سدسازی در سطح بسیار قابل قبولی قرار دارد.
مافی ادامه داد: اگر بخواهیم استانداردهای طرحهای آبی را ارتقا دهیم، در کنار تقویت توانمندیهای فنی، باید توجه ویژهای به مؤلفههای غیرسازهای از جمله میراث فرهنگی، محیط زیست، پدافند غیرعامل و مسائل اجتماعی داشته باشیم.
وی تأکید کرد: توجه به این مؤلفهها نباید صرفاً به اخذ مجوز، پاسخگویی به دستگاههای ذیربط یا اقناع افکار عمومی محدود شود، بلکه باید باور داشته باشیم که این مسائل با پایداری واقعی سازهها و طرحهای آبی درهمتنیده هستند.
میراث فرهنگی؛ بخشی از زندگی امروز و سرمایهای برای آینده
عضو کمیته ملی سدهای بزرگ با تأکید بر اینکه میراث فرهنگی صرفاً متعلق به گذشته نیست، گفت: میراث فرهنگی مجموعهای از بقایای مادی و معنوی بهجامانده از نسلهای گذشته است که امروز در اختیار ما قرار دارد و آثار آن همچنان در زندگی ما جاری است و از طریق ما به نسلهای آینده منتقل خواهد شد.
وی با اشاره به سابقه چند هزار ساله تمدن ایرانی در مواجهه با مسائل آب افزود: ایرانیان طی هزاران سال با کمآبی، خشکسالی و چالشهای اقلیمی مواجه بودهاند، اما با امکانات بسیار محدود توانستهاند الگوهای مختلفی برای استحصال، انتقال، ذخیره و مصرف آب ایجاد کنند.
مافی تصریح کرد: امروز با وجود برخورداری از فناوریها و امکانات سختافزاری و نرمافزاری گسترده، با نگرانیهایی درباره آینده زیست آبی و تمدن در فلات ایران مواجه هستیم؛ بنابراین باید از تجربه تاریخی خود برای مواجهه با چالشهای امروز بهره بگیریم.
وی خاطرنشان کرد: نگاه به میراث آب نباید نگاهی نوستالژیک و صرفاً معطوف به حفظ یک سازه تاریخی باشد؛ بلکه این میراث میتواند منبعی برای شناخت تجربههای موفق گذشتگان و استخراج راهکارهای متناسب با شرایط امروز باشد.
میراث آب؛ فراتر از قنات و سازههای تاریخی
این باستانشناس با تشریح مفهوم میراث آب گفت: میراث آب را میتوان در سه حوزه مادی، معنوی و طبیعی مورد بررسی قرار داد؛ سازههایی مانند قنات، آبانبار، کانالها، شبکههای آبیاری، آسیابهای آبی، ابزارهای اندازهگیری و تقسیم آب در زمره میراث مادی قرار میگیرند و دانشها، مهارتها، آیینها، باورها و سازوکارهای اجتماعی مرتبط با آب نیز بخش مهمی از میراث معنوی آب را تشکیل میدهند.
مافی افزود: رودخانهها، چشمهها، دریاچهها و سایر پدیدههای طبیعی نیز در بسیاری از موارد تنها یک پدیده طبیعی نیستند و دارای ارزش فرهنگی، تاریخی و هویتی هستند.
وی با اشاره به ظرفیتهای میراث آب برای توسعه پایدار اظهار کرد: استفاده از تجربههای تاریخی در زمینه قنات، شبکههای انتقال آب، ذخیرهسازی و سازههای کنترل آب میتواند در برخی مناطق بهعنوان الگویی برای طراحی و اجرای راهکارهای جدید مورد توجه قرار گیرد.
غفلت از میراث آب، موجب فرسایش دانش بومی و کاهش تابآوری جامعه میشود
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد با انتقاد از کمتوجهی به میراث آب در برخی مطالعات میراث فرهنگی طرحهای آبی گفت: در بسیاری از مطالعات، تمرکز اصلی بر شناسایی آثار باستانشناختی است و ابعاد مختلف میراث آب از جمله میراث معنوی، دانش بومی، مردمشناسی آب و میراث طبیعی کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز مطالعات میراث فرهنگی بیشتر با هدف دریافت مجوز انجام میشود و پس از آن، برنامه بلندمدت و جامعی برای حفاظت، بهرهبرداری و انتقال دانش حاصل از این مطالعات وجود ندارد.
مافی تصریح کرد: غفلت از میراث آب پیامدهایی همچون فرسایش دانش بومی و سازگار با طبیعت، کاهش سرمایه اجتماعی، کاهش مشارکت مردم در مدیریت آب، افزایش نابرابری در بهرهبرداری از منابع آب، کاهش تابآوری جامعه در برابر بحرانهای آبی و تشدید مهاجرت و پیامدهای اجتماعی ناشی از بحران آب به همراه دارد.
وی با تأکید بر ضرورت همکاری میان دستگاههای مختلف گفت: مسئولیت حفاظت و بهرهگیری از میراث آب تنها بر عهده وزارت میراث فرهنگی نیست؛ وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط زیست، شهرداریها، سازمان اوقاف و سایر دستگاههای مرتبط نیز در این حوزه مسئولیت دارند و هماهنگی میان این نهادها یک ضرورت جدی است.
بازگشت به معنای فرهنگی و اخلاقی آب
مشاور میراث فرهنگی شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران با اشاره به اهمیت میراث معنوی آب گفت: یکی از مهمترین ظرفیتهایی که میتواند به مدیریت منابع آب کمک کند، میراث معنوی آب در ایران است؛ مجموعهای از اسطورهها، باورها، آیینها، دانشها و سازوکارهای اجتماعی که طی هزاران سال شکل گرفتهاند.
مافی با اشاره به جایگاه آب در فرهنگ و اندیشه ایرانی و اسلامی اظهار کرد: بازآفرینی قداست و ارزش ذاتی آب میتواند نگاه جامعه را از آب بهعنوان صرفاً یک کالای مصرفی، به آب بهعنوان یک سرمایه حیاتی و اخلاقی تغییر دهد.
وی افزود: پرهیز از اسراف، رعایت عدالت در توزیع و بهرهبرداری از آب، توجه به حقوق نسلهای آینده، مشارکت اجتماعی و توجه به ویژگیهای اقلیمی هر منطقه از جمله اصولی است که هم در تجربه تاریخی و فرهنگی ایران و هم در آموزههای دینی مورد تأکید قرار گرفته است.
ضرورت پیوند میراث آب با برنامهریزی آینده
عضو کمیته ملی سدهای بزرگ در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت استفاده از میراث فرهنگی برای برنامهریزی آینده تأکید کرد و گفت: الگوی استقرار سکونتگاهها در ایران تاریخی، نحوه جانمایی شهرها و روستاها و شیوههای سنتی مدیریت آب نشان میدهد که پیشینیان در بسیاری از موارد، ارتباط میان آب، اقلیم، خاک و زیستگاه را بهخوبی درک کرده بودند.
وی افزود: امروز نیز باید در برنامهریزی منابع آب، تناسب الگوی مصرف با شرایط اقلیمی هر منطقه، رعایت حقوق عمومی و حقوق نسلهای آینده و مشارکت واقعی مردم مورد توجه قرار گیرد.
مافی با بیان اینکه آب نباید صرفاً بهعنوان یک کالا و موضوع اقتصادی دیده شود، اظهار کرد: اگر آب را صرفاً با منطق قیمت و پرداخت هزینه ارزیابی کنیم، بخش مهمی از ارزش فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی آن را نادیده گرفتهایم.
وی در پایان گفت: پیشینیان گفتهاند آب رفته به جوی بازنمیگردد، اما اگر تجربه نیاکان و منافع آیندگان را در آینه میراث آب به هم بیامیزیم، میتوانیم نگاه به گذشته را به ابزاری برای ساخت آینده تبدیل کنیم و آب را دوباره در جویها، رودها، چشمهها و آبخوانها جاری سازیم.
ادامه