
به گزارش خبرنگار شبکه خبری آب ایران، نشست تخصصی «زنان، آب و معیشت پایدار» به میزبانی شرکت مدیریت منابع آب ایران برگزار شد. در این نشست، فروزان اخرویخواه، دانشجوی دکتری آموزش محیط زیست و مجری پروژههای تنوعبخشی به معیشتهای سازگار با منابع آبی سازمان حفاظت محیط زیست، و فرهاد پاکنیا، مدیر دفتر مشارکتهای مردمی و طرحهای زودبازده شرکت آب منطقهای آذربایجان شرقی، درباره نقش زنان و جوامع محلی در مدیریت آب و شکلگیری معیشتهای پایدار سخن گفتند.
معیشت پایدار باید متناسب با ظرفیت منابع آب باشد
اخرویخواه با اشاره به ارتباط آب، اقتصاد و رفاه خانوار اظهار داشت: کاهش تولیدات کشاورزی و افزایش هزینهها بر درآمد خانوادهها فشار وارد میکند و بیثباتی در تولید و هزینهها، برنامهریزی را برای جوامع محلی دشوار میسازد. ایجاد منابع درآمدی مکمل و تقویت تابآوری اقتصادی خانوارها میتواند بخشی از این فشار را کاهش دهد.
وی با تفکیک مفاهیم بهرهکشی، بهرهبرداری و بهرهوری در استفاده از منابع طبیعی تصریح کرد: در بهرهکشی، منابع بدون توجه به پیامدها استخراج میشوند؛ بهرهبرداری نیز، هرچند با بهرهکشی تفاوت دارد، ممکن است نیاز نسلهای آینده را نادیده بگیرد؛ اما بهرهوری به استفاده لازم از منابع، بدون آسیبزدن به آنها و با حفظ امکان بهرهمندی نسلهای آینده توجه دارد.
اخرویخواه با اشاره به تداوم کشت محصولات پرآببر در برخی مناطق گفت: در پاییندست رودخانه زرینرود و روستای قرهقورلو، محصولاتی مانند گوجهفرنگی، هندوانه و پیاز کشت میشود؛ ازاینرو، راهکارهای مدیریت منابع آب باید متناسب با شرایط هر روستا و منطقه طراحی شود.
وی زنان را در مدیریت مصرف آب و انتقال آگاهی در خانه، فعالیتهای معیشتی و جامعه مؤثر دانست و افزود: آگاهی از نیاز آبی فعالیتها میتواند به انتخاب گزینههای اقتصادی سازگارتر با شرایط محلی کمک کند.
اخرویخواه درباره نحوه شکلگیری گروههای معیشتی گفت: این گروهها با روش ارزیابی مشارکتی روستایی و رویکرد پایینبهبالا شکل گرفتند. ابتدا وضعیت روستا بررسی و با حضور در میان مردم و ارتباط با معتمدان، شوراها و دهیاریها اعتمادسازی شد؛ سپس ظرفیتهای محلی شناسایی و معیشتهای سازگار با معیارهای آبی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطزیستی بررسی شدند. تشکیل گروه، تحلیل نیازها، برنامهریزی، توانافزایی و پایش و ارزیابی نیز از مراحل بعدی این فرایند بود.
وی با اشاره به نمونههایی از فعالیتهای معیشتی زنان گفت: احیای عروسک دستساز «گلیم» و فروش آن در بسترهای آنلاین، بستهبندی محصولات باغی و گیاهان کمآببر، گردشگری روستایی، خیاطی و گلیمبافی از جمله فعالیتهایی است که در مناطق مختلف دنبال شده است. در روستای زاوشت نیز حدود ۳۰ زن صندوقی تشکیل دادند و آموزشگاه علمی و کارگاه خیاطی راهاندازی کردند؛ دختران جوان روستا هم برای تقویت دروس کودکان، آموزشگاهی ایجاد کردند.
اخرویخواه با اشاره به تجربه اجرای طرحها در بیش از ۱۷ روستا، بررسی بازار پیش از تهیه تجهیزات را از درسآموختههای این فعالیتها دانست و گفت: آموزش فنی بهتنهایی کافی نیست و باید با آموزش بازاریابی و مدیریت مالی همراه باشد. همچنین تأمین مالی باید متناسب با توان بازپرداخت گروه محلی انجام شود و بهتر است پیش از تولید عمده، فروش محصول بهصورت آزمایشی انجام و بازخورد مشتریان دریافت شود.
مشارکت محلی زمینهساز مدیریت پایدار آب است
پاکنیا با اشاره به نقش زنان در مدیریت مشارکتی آب اظهار داشت: اقدامات مربوط به معیشت جایگزین و توانمندسازی جوامع محلی با همکاری مؤسسه «برای وطن» در بیش از ۱۵ روستا اجرا شده و چند هزار نفر از زنان در آن مشارکت داشتهاند. وی همچنین بر ضرورت توجه بیشتر بخش اجتماعی وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران به این اقدامات تأکید کرد.
وی درباره انتخاب روستای قرهچپق برای اجرای طرح گفت: این روستا از روستاهای بزرگ حاشیه جنوبی دریاچه ارومیه است و بیش از ۱۵۰۰ هکتار از اراضی آن به کشت پیاز اختصاص داشت. افت سفرههای آب زیرزمینی و شوری خاک، مشکلاتی ایجاد کرده بود که میتوانست به روستاهای دیگر نیز گسترش یابد؛ به همین دلیل، طرح در این روستا آغاز شد و به ۱۵ روستای حاشیه تالاب گسترش یافت.
پاکنیا اقدامات انجامشده را چندوجهی دانست و افزود: مدیریت مشارکتی آب به یک اقدام محدود نمیشود و ابعاد حفاظتی، قضایی، اطلاعرسانی و فرهنگسازی را در بر میگیرد. آگاهیبخشی به جامعه محلی نیز موجب شد شماری از کشاورزانی که زمینهای خود را برای کشت پیاز آماده کرده بودند، به کشت گندم روی بیاورند و سطح زیرکشت پیاز را کاهش دهند.
وی با اشاره به شمار زنان مشارکتکننده در گروههای معیشتی روستای قرهچپق گفت: تعداد این زنان از حدود ۵۰ نفر در سال ۱۳۹۵ به بیش از ۱۵۰ نفر رسیده است. اعضای گروهها در کنار فعالیتهای اقتصادی و درآمدزایی، در اقدامات محیطزیستی نیز مشارکت میکنند و با منابع آبی، تالاب و دریاچه ارومیه آشنایی بیشتری یافتهاند.
مدیر دفتر مشارکتهای مردمی و طرحهای زودبازده شرکت آب منطقهای آذربایجان شرقی درباره طرحهای آبیاری گفت: کشاورزان با تشکیل شرکتهای دانشبنیان و انتخاب مشاوران محلی از میان جوانان تحصیلکرده، طرحهای آبیاری زیرسطحی و قطرهای را در بلوکهای مختلف اجرا کردند. در این طرحها، چند چاه مادر به یکدیگر متصل شده و با نصب کنتور در ورودی باغها، آب بر اساس نوبت آبیاری در اختیار کشاورزان قرار میگیرد تا از هدررفت آن جلوگیری شود.
پاکنیا با بیان اینکه بخشی از طرح بهدلیل تخصیصنیافتن اعتبارات دولتی نیمهتمام مانده است، ابراز امیدواری کرد اعتبارات تخصیصیافته برای احیای دریاچه ارومیه به ادامه اجرای آن کمک کند.
وی افزود: کشاورزان و نمایندگان مردم پیگیر این برنامه هستند و بخش زیادی از آنان به اهمیت تجمیع چاهها و مشارکت در طرح پی بردهاند.
وی در پایان با قدردانی از تلاشهای اخرویخواه و همکارانش در سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این اقدامات زمینهساز همکاری بیشتر دستگاههای استان با بخش آب و تقویت رویکرد مشارکتمحور و پایینبهبالا شده است. باور به توانمندی جوامع محلی و زنان و فراهمکردن زمینه مشارکت آنان، از الزامات استقرار مدیریت مشارکتی آب و معیشت پایدار است.