واکنش انجمن دیپلماسی آب ایران به ادعا دروغین روزنامه نیویورکتایمز؛

به گزارش شبکه خبری آب ایران، انجمن دیپلماسی آب، با انتشار بیانیهای درخصوص ادعاهای مطرحشده پیرامون ارتباط سدها و زیرساختهای آبی ایران با تأسیسات نظامی اعلام کرد: انجمن دیپلماسی آب ایران با نگرانی جدی، گزارش روزنامه نیویورکتایمز مورخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «جنگ شاید به معمای دیرینه سدهای ایران که بدون دلیل روشنی ساخته شدهاند، پاسخ دهد» را مورد توجه قرار میدهد.
این گزارش با اشاره به همپوشانی جغرافیایی میان برخی سدها و طرحهای آبی با مناطقی که در درگیریهای اخیر هدف حمله قرار گرفتهاند، این احتمال را مطرح میکند که بخشی از این زیرساختها با هدف تأمین آب و انرژی تأسیسات نظامی زیرزمینی طراحی یا احداث شده باشند. خود گزارش نیز اذعان میکند که شواهد ارائهشده عمدتاً غیرمستقیم، مبتنی بر قرائن و فاقد قطعیت هستند.
انجمن، از شفافیت، بررسی مستقل و پاسخگویی علمی در توسعه منابع آب حمایت میکند؛ اما نسبت دادن اهداف نظامی به زیرساختهای حیاتی آب، بدون وجود شواهد معتبر و قابل راستیآزمایی، پیامدهای جدی علمی، انسانی، حقوقی و امنیتی به همراه دارد. ازاینرو، توجه به نکات زیر را ضروری میداند.
۱. همپوشانی جغرافیایی، اثباتکننده هدف نظامی نیست
سدها، تونلها و خطوط انتقال آب در مناطقی احداث میشوند که شرایط توپوگرافی، رواناب، اختلاف ارتفاع و زمینشناسی برای اجرای چنین طرحهایی فراهم باشد. در ایران، این مناطق عمدتاً شامل نواحی کوهستانی و درههای رودخانهای هستند. تأسیسات نظامی نیز ممکن است به دلایل کاملاً متفاوتی در همین مناطق مستقر شوند. بنابراین، نزدیکی جغرافیایی این دو به یکدیگر، نه بیانگر وجود ارتباط عملکردی میان آنهاست و نه هدف نظامی در طراحی و احداث زیرساختهای آبی را اثبات میکند.
اشاره گزارش به شناسایی ۵۳۳ سد، بدون ارائه تحلیل آماری، فاقد ارزش اثباتی است. یک ارزیابی معتبر باید مشخص کند چه تعداد از سدها در نزدیکی تأسیسات نظامی تأییدشده قرار دارند، فاصله آنها چقدر است، این تعداد چه سهمی از کل سدها را تشکیل میدهد و این میزان در مقایسه با پراکندگی طبیعی سدها در مناطق کوهستانی مشابه چه وضعیتی دارد.
چنین ارزیابیای باید با استفاده از روشهای معتبر مکانی، هیدرولوژیکی، مهندسی و زمینفضایی انجام شود تا مشخص شود آیا میزان همپوشانی مشاهدهشده فراتر از چیزی است که صرفاً با محدودیتهای طبیعی و مکانی احداث سدها قابل توضیح باشد یا خیر.
همچنین، لازم است میان محل وقوع حمله، محل استقرار یک تأسیسات نظامی تأییدشده و محل احداث یک طرح آبی تمایز قائل شد. صرف وقوع حمله در یک منطقه، بهخودیخود اثبات نمیکند که در نزدیکی یک سد، تأسیسات نظامی وجود داشته است.
بررسی توالی زمانی نیز با این فرضیه سازگار نیست. برخی از شناختهشدهترین سدهای کشور، از جمله سد امیرکبیر (کرج)، سد دز و سد کارون یک (شهید عباسپور)، در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی طراحی و احداث شدهاند؛ یعنی چندین دهه پیش از شکلگیری آنچه امروزه از آن با عنوان «شهرهای موشکی» ایران یاد میشود.
بنابراین، نمیتوان این سدها را با هدف تأمین نیازهای آن تأسیسات احداثشده دانست. هرگونه ادعا درباره کارکرد نظامی یک طرح باید بهصورت موردی و با ارائه شواهد مربوط به زمان طراحی، ساخت و بهرهبرداری آن بررسی شود و نمیتوان چنین ادعایی را به کل شبکه سدهای کشور تعمیم داد.
۲. هدف نظامی، کاربری دوگانه و استفاده اتفاقی مفاهیم متفاوتی هستند
تأسیسات بزرگ زیرزمینی ممکن است، مانند هر مجموعه پیچیده دیگری، به تأمین پایدار آب و انرژی نیاز داشته باشند. اما وجود چنین نیازی، بهمعنای آن نیست که سدها یا طرحهای انتقال آب با هدف تأمین این نیاز طراحی یا احداث شدهاند.
در این زمینه باید میان سه وضعیت تمایز قائل شد:
*وجود هدف نظامی در طراحی و احداث یک طرح؛
*استفاده اتفاقی یا دوگانه از یک تأسیسات غیرنظامی؛
*استفاده احتمالی یک تأسیسات نظامی از شبکه عمومی آب و برق.
این سه وضعیت از نظر علمی، فنی و حقوقی معادل یکدیگر نیستند و اثبات هر یک از آنها مستلزم ارائه شواهد مشخص درباره طراحی، مکانیابی، تأمین مالی، تخصیص منابع و نحوه بهرهبرداری واقعی است.
ایران با محدودیتهای ساختاری منابع آب، توزیع نامتوازن بارندگی از نظر زمانی و مکانی، خشکسالیهای مکرر و فشار فزاینده بر منابع آبی مواجه است. سدها و شبکههای انتقال آب این کشور که در چارچوب سیاستهای مدیریت آب طی چندین دهه توسعه یافتهاند، در تأمین آب شرب، کشاورزی، کنترل سیلاب، تولید برقآبی و پشتیبانی از معیشت میلیونها نفر نقش دارند.
پرسشگری و حتی اختلافنظر درباره توجیهپذیری برخی طرحها، امری مشروع است و دانشمندان و متخصصان ایرانی نیز خود درباره این موضوعات بحث و تبادلنظر میکنند. بااینحال، صرفاً توجیهناپذیر بودن یک طرح، بهمعنای نظامی بودن آن نیست.
۳. هنگامی که جنگ بهعنوان مدرک تلقی میشود
تیتر گزارش روزنامه نیویورکتایمز این احتمال را مطرح میکند که جنگ بتواند به معمای سدهای ایران پاسخ دهد. چنین چارچوببندیای، حمله نظامی را به ابزاری برای کشف یا اثبات کارکرد زیرساختهای غیرنظامی تبدیل میکند؛ گویی هدف قرار گرفتن یک منطقه، ماهیت تأسیسات موجود در آن را مشخص میکند.
این استدلال دوری و معیوب است؛ به این معنا که ابتدا منطقهای هدف حمله قرار میگیرد و سپس همان حمله بهعنوان مبنایی برای تفسیر هدف و کارکرد زیرساختهای موجود در آن منطقه مورد استفاده قرار میگیرد.
در شرایط جنگی، چنین روایتی ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه به توجیه حملات بیشتر به زیرساختهای آبی کمک کند. انجمن با هرگونه روایتی که چنین زمینهای را فراهم کند، به دلیل پیامدهای خطرناک آن برای جان غیرنظامیان، مخالفت میکند.
آب و تأسیسات مرتبط با آن، از ارکان اساسی امنیت انسانی، سلامت عمومی، امنیت غذایی و پایداری محیطزیست هستند. معرفی زیرساختهای آبی بهعنوان تأسیسات نظامی، بدون ارائه شواهد معتبر، مرز میان اهداف غیرنظامی و اهداف نظامی را در افکار عمومی مخدوش میکند و نگاه مبتنی بر تهدید به تأسیساتی را عادیسازی میکند که میلیونها نفر به آنها وابسته هستند.
چنین رویکردی همچنین میتواند اعتماد عمومی، همکاریهای منطقهای و تلاشهای دیپلماتیک برای مدیریت منابع آب مشترک را تضعیف کند؛ بهویژه در منطقهای که از پیش با تنشهای آبی و سیاسی مواجه است.
تخریب زیرساختهای آبی، افزون بر تلفات مستقیم انسانی، جریان آب در پاییندست، کشاورزی، تالابها، تنوع زیستی و معیشت جوامع محلی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد؛ پیامدهایی که ممکن است از مرزهای سیاسی کشورها فراتر بروند.
حفاظت از زیرساختهای آبی، مسئولیتی مشترک در سطح منطقهای و بینالمللی است.
۴. حقوق بینالملل بشردوستانه از زیرساختهای آبی حمایت میکند
ازآنجاکه آب برای بقای غیرنظامیان حیاتی است، حقوق بینالملل بشردوستانه حمایتهای مشخصی را برای تأسیسات آبی در نظر گرفته است.
تأسیسات تأمین آب آشامیدنی و شبکههای آبیاری، بهعنوان اموالی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، مورد حمایت قرار دارند. همچنین سدها و سایر تأسیساتی که حاوی نیروهای خطرناک هستند، به دلیل پیامدهای فاجعهبار احتمالی تخریب آنها، از حمایت ویژه برخوردارند.
مواد ۵۴ و ۵۶ پروتکل الحاقی اول (۱۹۷۷) به کنوانسیونهای ژنو، به این دو دسته از تأسیسات پرداختهاند و حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی نیز از همین حمایتها پشتیبانی میکند.
در این زمینه، تأکید بر سه قاعده ضروری است:
نخست: بر اساس ماده ۵۲، بند ۳ پروتکل الحاقی اول، در صورت وجود تردید درباره اینکه آیا یک شیء که بهطور معمول برای مقاصد غیرنظامی مورد استفاده قرار میگیرد، سهم مؤثری در اقدامات نظامی دارد یا خیر، باید فرض بر این باشد که چنین سهمی ندارد.
بنابراین، گمانهزنیها یا شواهد غیرمستقیم و فاقد قطعیت نمیتوانند مبنای توجیه یک حمله قرار گیرند.
دوم: ماده ۵۴، بند ۳ این پروتکل، اقدام علیه اموالی را که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند و تخریب آنها ممکن است موجب محرومیت غیرنظامیان از دسترسی کافی به آب شود، ممنوع میکند؛ حتی اگر این اموال مورد استفاده نیروهای مسلح قرار گرفته باشند.
سوم: بر اساس ماده ۵۶، بند ۲، حمایت ویژه از یک سد تنها در صورتی ممکن است پایان یابد که آن سد برای پشتیبانی منظم، قابلتوجه و مستقیم از عملیات نظامی مورد استفاده قرار گیرد و حمله به آن، تنها راه عملی و امکانپذیر برای پایان دادن به این پشتیبانی باشد.
همچنین، قواعد ۴۲ و ۵۴ مطالعه کمیته بینالمللی صلیب سرخ درباره حقوق بینالملل بشردوستانه عرفی، بهترتیب بر ضرورت رعایت احتیاط ویژه هنگام حمله به سدها و تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک و نیز ممنوعیت حمله به اموالی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، تأکید دارند.
صرف ادعای وجود کاربری دوگانه برای یک تأسیسات آبی، بهطور خودکار آن را به یک هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند و موجب پایان یافتن حمایتهای حقوقی از آن نمیشود.
اصول تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی، تناسب در حمله و اتخاذ تدابیر احتیاطی هنگام حمله باید رعایت شوند. هیچ روایت رسانهای یا ادعای اثباتنشدهای نباید جایگزین ارزیابی حقوقی دقیق درباره وضعیت یک تأسیسات شود.
۵. مسئولیت رسانهها
رسانههای بینالمللی مسئولیتی فراتر از انتشار یک فرضیه بر عهده دارند. در موضوعاتی که چنین پیامدهای انسانی و حقوقی مهمی به دنبال دارند، رسانهها باید دادههای تأییدشده، شواهد غیرمستقیم، فرضیههای کارشناسی و گمانهزنیها را بهروشنی از یکدیگر تفکیک کنند.
همچنین، لازم است از دیدگاه متخصصان حوزههای هیدرولوژی، مهندسی آب، علوم محیطزیست، جغرافیای سیاسی، سنجش از دور و حقوق بینالملل بهره بگیرند.
گزارشهایی که مدعی ارتباط میان سدها و تأسیسات نظامی هستند، باید روشهای تحلیل مکانی، معیارهای انتخاب، دادههای مربوط به فاصله و میزان همپوشانی و شواهد مستقل درباره ارتباط عملکردی میان این تأسیسات را منتشر کنند تا امکان راستیآزمایی علمی آنها فراهم شود.
رسانهها همچنین باید میان دیدگاه یک کارشناس مبنی بر امکانپذیر بودن فنی یک فرضیه و شواهدی که آن فرضیه را در یک مورد مشخص اثبات میکند، تمایز قائل شوند.
ارائه فرضیههای اثباتنشده در قالب گزارههای قطعی یا استفاده از تیترهای القایی میتواند سوءظن را افزایش دهد، موضوع آب را امنیتی کند و هنجارهای بینالمللی حامی زیرساختهای غیرنظامی را تضعیف کند.
موضع انجمن
انجمن دیپلماسی آب ایران:
- از رسانههای بینالمللی میخواهد در موضوعات مرتبط با زیرساختهای آبی و مسائل امنیتی، با کارشناسان مستقل و واجد صلاحیت مشورت کنند و میان شواهد مستند و فرضیههای اثباتنشده تمایز قائل شوند.
- از رسانهها میخواهد از تیترها و چارچوببندیهایی که حملات نظامی را ابزاری برای کشف یا اثبات کارکرد نظامی زیرساختهای غیرنظامی معرفی میکنند، پرهیز کنند.
- از پژوهشگران و صاحبنظران دعوت میکند پیش از طرح اظهارنظرهای قطعی درباره کارکرد زیرساختهای آبی، محدودیتهای روششناختی و پیامدهای انسانی، حقوقی و امنیتی چنین اظهارنظرهایی را مدنظر قرار دهند.
- خواستار شفافسازی درباره دادهها، نقشهها، روشهای تحلیل مکانی و معیارهای فنی مورد استفاده در گزارشهایی است که مدعی ارتباط میان زیرساختهای آبی و تأسیسات نظامی هستند تا امکان ارزیابی علمی مستقل آنها فراهم شود.
- هرگونه روایتی را که بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم به توجیه حمله به سدها و زیرساختهای حیاتی آب کمک کند، رد میکند و تأکید دارد که همه طرفها باید به حمایتهایی که حقوق بینالملل بشردوستانه برای این تأسیسات در نظر گرفته است، پایبند باشند.
- تأکید میکند که همکاری علمی، تبادل شفاف دادهها، گفتوگوی کارشناسی و دیپلماسی مبتنی بر شواهد، تنها مسیر پایدار برای مدیریت منابع آب و کاهش تنشهای آبی در غرب آسیا و سایر مناطق جهان است.
انجمن آمادگی دارد تخصص علمی و فنی خود را در اختیار رسانهها، مراکز پژوهشی و نهادهای بینالمللی قرار دهد.
آب نباید قربانی منازعات ژئوپلیتیکی شود. حفاظت از زیرساختهای حیاتی آب، مسئولیتی مشترک در قبال مردم، محیطزیست و نسلهای آینده است.
انجمن علمی دیپلماسی آب ایران