اصلاح الگوی کشت؛ راه رهایی کشاورزی اردبیل از تنش آبی

به گزارش شبکه خبری آب ایران به نقل از ایرنا، استان اردبیل به واسطه اقلیم متنوع، خاک حاصلخیز و جایگاه ممتاز در تولید محصولات راهبردی، همواره یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور به شمار می‌رود و تولید محصولاتی مانند سیب‌زمینی، گندم، جو، دانه‌های روغنی، حبوبات و علوفه، سهم قابل توجهی در امنیت غذایی کشور دارد اما در سال‌های اخیر کاهش بارندگی، افت ذخایر سدها، افزایش دمای هوا، کاهش آبدهی رودخانه‌ها و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، کشاورزی این استان را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است.

کارشناسان معتقدند ادامه روش‌های سنتی کشت و اصرار بر تولید محصولات پرمصرف آبی، دیگر با شرایط اقلیمی امروز سازگار نیست و تداوم این روند می‌تواند امنیت تولید و منابع آب استان را با تهدید جدی مواجه کند. از این رو، اجرای الگوی کشت به عنوان یکی از سیاست‌های کلان بخش کشاورزی، راهکاری برای ایجاد تعادل میان منابع آب، نیاز بازار، درآمد کشاورزان و حفظ محیط زیست مورد توجه قرار گرفته است.

به باور کارشناسان بخش کشاورزی، الگوی کشت تنها به معنای تغییر نوع محصول نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات شامل مدیریت منابع آب، انتخاب ارقام مناسب، توسعه کشت قراردادی، مکانیزاسیون، توسعه صنایع تبدیلی و اصلاح نظام بازاررسانی محصولات را در بر می‌گیرد. در این چارچوب، هر منطقه باید متناسب با ظرفیت منابع آب، شرایط اقلیمی، کیفیت خاک و نیاز بازار، محصول مناسب خود را تولید کند.

بر اساس دیدگاه کارشناسان، استان اردبیل در سال‌های اخیر گام‌های مهمی در اجرای الگوی کشت برداشته است، اما این برنامه هنوز به مرحله اجرای کامل نرسیده و همچنان بخشی از اراضی استان خارج از چارچوب الگوی مصوب کشت می‌شوند و یکی از مهم‌ترین دلایل این موضوع، وابستگی درآمد کشاورزان به برخی محصولات پرتقاضا، نوسان قیمت محصولات، محدودیت صنایع فرآوری و نبود نظام جامع خرید تضمینی برای محصولات جایگزین است.

کارشناسان معتقدند موفقیت الگوی کشت تنها با صدور دستورالعمل محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند ایجاد انگیزه اقتصادی برای کشاورزان است. پرداخت به‌موقع مطالبات، خرید تضمینی محصولات جایگزین، توسعه بیمه کشاورزی، آموزش مستمر، تأمین بذرهای اصلاح‌شده، توسعه فناوری‌های نوین و مشارکت تشکل‌های کشاورزی، از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند اجرای این برنامه را در استان اردبیل شتاب بخشد.

اگرچه استان اردبیل در توسعه کشت کلزا، حبوبات، دانه‌های روغنی، کشت گلخانه‌ای و استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری پیشرفت‌هایی داشته است، اما تا دستیابی کامل به اهداف الگوی کشت فاصله وجود دارد و در حال حاضر آینده کشاورزی استان در گرو مدیریت هوشمند منابع آب، افزایش بهره‌وری و حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی دانش‌بنیان است مسیری که علاوه بر حفظ منابع طبیعی، درآمد پایدار کشاورزان و امنیت غذایی کشور را نیز تضمین خواهد کرد.

۹۶ درصد برنامه الگوی کشت در اردبیل محقق شد

علی حسین احدی عالی رییس سازمان جهاد کشاورزی اردبیل از تحقق ۹۶ درصد برنامه الگوی کشت در این استان خبر داد و گفت: این طرح در ۶۲۵ هزار هکتار از اراضی زراعی اجرا شده است.

وی اظهار کرد: الگوی کشت، راهکار اصلی ارتقای بهره‌وری و امنیت غذایی است و از مجموع اراضی تحت پوشش، ۴۱۵ هزار هکتار به کشت دیم و ۲۱۰ هزار هکتار به اراضی آبی اختصاص دارد.

رییس سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل افزود: اجرای این برنامه با هدایت کشاورزان به سمت کشت محصولات متناسب با اقلیم، علاوه بر کاهش هزینه‌های تولید و افزایش درآمد بهره‌برداران، نقش مؤثری در پایداری تولید ایفا می‌کند.

احدی عالی، مدیریت منابع آب را اولویت اصلی این سازمان دانست و تصریح کرد: با توجه به چالش خشکسالی، توسعه روش‌های نوین آبیاری به‌ویژه سامانه تیپ در مزارع سیب‌زمینی و صیفی‌جات، ترویج ارقام کم‌مصرف، توسعه کشاورزی حفاظتی و اصلاح زمان کشت در دستور کار است.

رییس سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل با تاکید بر هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی برای تکمیل الگوی کشت، گفت: توسعه صنایع تبدیلی، گسترش مکانیزاسیون، اعطای تسهیلات ارزان‌قیمت و حمایت از بیمه محصولات کشاورزی از جمله مشوق‌های پیش‌بینی شده برای همراهی کشاورزان با طرح الگوی کشت است.

وی تاکید کرد: استان اردبیل با تکیه بر ظرفیت‌های تولید محصولات استراتژیک و مدیریت علمی منابع، نقش کلیدی در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا می‌کند.

رییس سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل با تأکید بر ضرورت اجرای الگوی کشت گفت: کشاورزی استان باید بر اساس ظرفیت منابع آب، شرایط اقلیمی و نیاز بازار برنامه‌ریزی شود و الگوی کشت، مهم‌ترین ابزار تحقق کشاورزی پایدار است.

وی افزود: طی سال‌های اخیر توسعه کشت کلزا به جای بخشی از اراضی محصولات پرمصرف، افزایش سطح زیر کشت حبوبات، توسعه گیاهان علوفه‌ای کم‌آب‌بر، گسترش کشت دانه‌های روغنی و استفاده از ارقام اصلاح‌شده گندم و جو از جمله برنامه‌های اجرایی استان بوده است.

احدی عالی اظهار کرد: همچنین توسعه کشت گلخانه‌ای، افزایش بهره‌وری در تولید سیب‌زمینی، توسعه آبیاری نوین و کشت قراردادی از دیگر محورهای اجرای الگوی کشت در استان است و تلاش می‌شود با حمایت‌های دولتی، کشاورزان بیش از گذشته به سمت محصولات کم‌مصرف و اقتصادی هدایت شوند.

تدوین برنامه‌های تشویقی برای تغییر الگوی کشت

بهروز خلیلی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار اردبیل هم خواستار تدوین برنامه‌های تشویقی برای کشاورزانی شد که در راستای تغییر الگوی کشت و مصرف بهینه آب اقدام موثر انجام می‌دهند.

وی اظهار کرد: توجه به میزان سطح زیرکشت و تولید محصولات کم‌آب‌بر با صرفه اقتصادی دارای اهمیت بوده و باید توسط جهاد کشاورزی استان مدیریت شود.

معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار اردبیل خواستار توجه مسئولان جهاد کشاورزی به اصلاح الگوی کشت با توجه به کمبود منابع آبی در تمام مناطق این استان شد.

خلیلی ادامه داد: روند فعلی الگوی کشت و روش‌های آبیاری در استان رضایت‌بخش نیست و باید تغییرات اساسی در شیوه مصرف و مدیریت آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی ایجاد شود.

وی با اشاره به ضرورت تدوین اطلس کشت توسط سازمان جهاد کشاورزی استان بیان کرد: اجرای این طرح امکان برنامه‌ریزی دقیق برای نوع و میزان کشت محصولات را فراهم می‌کند و به مدیریت منابع آب کمک خواهد کرد.

خلیلی همچنین بر اجرای کامل برنامه‌های سازگاری با کم‌آبی در استان اردبیل تاکید کرد و افزود: دستگاه‌های اجرایی باید در بازه‌های زمانی مشخص، عملکرد خود در اجرای برنامه‌ها را گزارش دهند.

معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار اردبیل گفت: با توجه به نتایج مطالعات علاج‌بخشی آبخوان دشت اردبیل، سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل باید استقرار الگوی کشت محصولات کم‌آب‌بر را با نسبت ۵۰ درصد پاییزه و ۵۰ درصد بهاره در محدوده آبخوان عملیاتی کند.

اصلاح الگوی کشت در اولویت دولت است

حمید فضایلی معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای اردبیل با بیان اینکه اصلاح الگوی کشت در اولویت دولت است اظهار کرد: مطالعات منابع آب نشان می‌دهد که در برخی دشت‌های استان، کاهش برداشت از سفره‌های زیرزمینی یک ضرورت است و اصلاح الگوی کشت می‌تواند نقش مؤثری در تحقق این هدف داشته باشد.

وی افزود: توسعه کشت گیاهان دارویی، حبوبات، کلزا، علوفه‌های کم‌آب‌بر و استفاده از روش‌های نوین آبیاری، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی است و باید متناسب با شرایط هر منطقه اجرا شود.

فضایلی با اشاره به سهم بالای بخش کشاورزی در مصرف منابع آب استان گفت: بیش از ۹۰ درصد آب مصرفی استان در بخش کشاورزی استفاده می‌شود و بدون اجرای دقیق الگوی کشت، مدیریت منابع آب امکان‌پذیر نخواهد بود.

وی افزود: هماهنگی میان شرکت آب منطقه‌ای و سازمان جهاد کشاورزی برای مدیریت مصرف آب، تحویل حجمی آب، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، افزایش راندمان انتقال آب و آموزش بهره‌برداران با جدیت دنبال می‌شود تا ضمن حفظ تولید، فشار بر منابع آب کاهش یابد.

بنا براین گزارش، استان اردبیل ۱۸ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد که معادل ۱.۰۹ درصد از مساحت کل کشور ایران است.

۴۳.۶ درصد از مساحت این استان شامل ۸۱۷ هزار هکتار اراضی کشاورزی، ۵۰.۴ درصد معادل ۹۴۹ هزار هکتار مرتع، ۳.۵ درصد برابر با ۶۳ هزار هکتار جنگل و مابقی نیز مربوط به سایر کاربری‌هاست.

استان اردبیل حدود یک درصد مساحت ایران را دارد ولی با تولید سالانه ۴.۵ میلیون تن انواع محصول کشاورزی، چهار درصد تولیدات کشاورزی کشور را به خود اختصاص داده است.

این استان با تولید ۴۰۰ هزار تا ۵۸۰ هزار تن گندم بسته به شرایط آب و هوایی، ۸۵۰ هزار تن سیب زمینی و ۴۵۰ هزار تن انواع محصولات باغی، سهم عمده‌ای در تامین نیاز به محصولات کشاورزی کشور را دارد.

۷۵۰ هزار هکتار از اراضی استان اردبیل کشت می شود که ۲۷۰ هزار هکتار آن اراضی آبی و ۴۸۰ هزار هکتار نیز جزو اراضی دیم محسوب می‌شود.

محصول گندم با حدود ۲۹۰ تا ۳۰۵ هزار هکتار و محصول جو با حدود ۹۰ تا ۱۲۰ هزار هکتار، بیشترین سهم اراضی کشت محصول کشاورزی در استان اردبیل را دارد.